Balanced Scorecard: strategie vertalen in doelen, indicatoren en een strategiekaart
Hoe de Balanced Scorecard van Kaplan en Norton financiële doelen verbindt met klanten, processen en mensen, met strategiekaart, kritiek en een uitgewerkte scorecard.
In dit onderwerp: Uitvoering en sturing 8
Sturen op wat de winst van morgen maakt
De Balanced Scorecard van Kaplan en Norton verbindt de financiële doelen met wat klanten, processen en mensen nu moeten leveren. Met de strategiekaart, de belangrijkste kritiek, een uitgewerkte scorecard en een stappenplan.
In maart ziet de directie van een productiebedrijf dat de marge over het vierde kwartaal is gezakt. De oorzaak ligt maanden terug: de levertijden liepen op, klanten bestelden hun spoedwerk elders en de werkplaats draaide steeds vaker kleine series die niets opleverden. Het maandrapport zei daar niets over. Daarin stonden omzet, marge en liquiditeit: cijfers die laten zien hoe het ging, niet hoe het gaat worden.
Robert Kaplan en David Norton openden hun artikel in Harvard Business Review in 1992 met de stelling dat wat u meet, bepaalt wat u krijgt. Hun antwoord was de Balanced Scorecard: een prestatiemeetsysteem dat het topmanagement snel en toch volledig zicht geeft op het bedrijf. De financiële cijfers blijven staan, aangevuld met maatstaven voor de activiteiten die de financiële resultaten van later aandrijven.
Van meetinstrument naar managementsysteem
Het model groeide in drie stappen; wie alleen het artikel uit 1992 kent, mist het meeste.
| Jaar | Publicatie | Kern |
|---|---|---|
| 1992 | The Balanced Scorecard: Measures that Drive Performance, Harvard Business Review | Vier perspectieven met elk een eigen vraag. |
| 1996 | Boek The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action, plus een HBR-artikel | De scorecard vertaalt missie en strategie in een samenhangende set prestatiematen en wordt een manier van sturen. |
| 2000 | Having Trouble with Your Strategy? Then Map It, Harvard Business Review | De strategiekaart: doelen per perspectief en de verbanden ertussen. |
In het artikel uit 1996 beschrijven Kaplan en Norton vier managementprocessen rond de scorecard:
- De visie vertalen: de directie bouwt consensus over wat de strategie in concrete doelen betekent.
- Communiceren en koppelen: de strategie op alle niveaus uitleggen en verbinden met doelen van afdelingen.
- Bedrijfsplanning: bedrijfsplannen en financiële plannen sluiten op elkaar aan.
- Feedback en leren: toetsen of de strategie werkt en bijsturen, wat Kaplan en Norton strategisch leren noemen.
Volgens de productbeschrijving van HBR was de scorecard nooit bedoeld als vervanging van financiële maatstaven, maar als aanvulling.
Vier perspectieven, vier vragen
In het oorspronkelijke artikel hoort bij elk perspectief één vraag. Wat in 1992 innovatie en leren heette, heet in het latere werk leren en groeien.
Financieel
Hoe komen wij over bij onze aandeelhouders? In het MKB: wat levert het bedrijf de eigenaar en de financier op? Denk aan marge, rendement en kasstroom.
Klant
Hoe zien klanten ons? Denk aan leverbetrouwbaarheid, klantbehoud en het aandeel in de gekozen doelgroep.
Interne processen
Waarin moeten wij uitblinken? Alleen de processen die de klantbelofte waarmaken, zoals doorlooptijd en kwaliteit.
Leren en groeien
Kunnen wij blijven verbeteren en waarde creëren? Denk aan vaardigheden, sleutelfuncties en informatiesystemen.
Kaplan blikte later terug op de opzet: de financiële maatstaven zijn de uiteindelijke uitkomst, de andere drie perspectieven de drijvers van waarde op lange termijn. Een scorecard met vier gelijkwaardige kolommen cijfers heeft dat punt gemist.
Oorzaak en gevolg: vooroplopend en achterlopend
De perspectieven vormen een keten van veronderstellingen. Als operators breder inzetbaar zijn, wordt de doorlooptijd korter. Dan levert het bedrijf betrouwbaarder, hoeft het minder korting te geven en verdient het meer per order. Elke schakel is een hypothese die u kunt toetsen.
Een goede scorecard bevat volgens Kaplan en Norton daarom een mix van uitkomstmaten, de achterlopende (lagging) indicatoren, en prestatiedrijvers, de vooroplopende (leading) indicatoren. Een uitkomst zonder drijver laat niet zien hoe het resultaat tot stand moet komen en geeft geen vroeg signaal. Een drijver zonder uitkomst laat niet zien of de verbetering ooit geld oplevert.
Leverbetrouwbaarheid is een uitkomst voor de werkplaats, maar een drijver van de marge. Leg bij elke indicator vast welk doel hij moet voorspellen. Meer over het kiezen van indicatoren leest u bij KPI's en dashboard.
De strategiekaart
Met de strategiekaart (strategy map) beschrijft een organisatie in heldere taal haar doelen, initiatieven, doelmarkten, prestatiematen en de verbanden daartussen. De vier lagen komen overeen met de vier perspectieven; Kaplan en Norton illustreerden dat met de Noord-Amerikaanse marketing- en raffinagedivisie van Mobil. De kaart komt vóór de scorecard. Wie eerst indicatoren kiest, begint bij de cijfers die toevallig in het systeem staan.
Voorbeeld: een productiebedrijf met 120 medewerkers
Een toeleverancier van plaat- en laswerk aan machinebouwers concurreerde jarenlang op prijs voor grote series. De directie kiest een andere koers: partner worden voor kleine en middelgrote series, met korte levertijden en eigen engineering. De strategiekaart in woorden:
| Perspectief | Doelen | Waarom |
|---|---|---|
| Financieel | Hogere marge per order; minder afhankelijk van de grootste klanten | Wie betrouwbaar levert en meedenkt, hoeft niet op prijs te concurreren. |
| Klant | Betrouwbaar leveren; meedenken over het ontwerp | Klanten merken het verschil in de processen. |
| Processen | Kortere doorlooptijd; engineering vroeg in het traject; eerste keer goed | Dit kan alleen met de vermogens uit de laag eronder. |
| Leren en groeien | Breed inzetbare operators; actueel zicht op orders; een eigen engineeringteam | Het fundament van de keten. |
Fictief voorbeeld van Firmfocus. Elk doel draagt bij aan een of meer doelen in de laag erboven.
Uitgewerkte scorecard
Bij elk doel horen een indicator, een norm en een initiatief. Houd het waar mogelijk bij één indicator per doel.
| Perspectief | Doel | Indicator | Norm | Initiatief |
|---|---|---|---|---|
| Financieel | Hogere marge | Brutomarge na nacalculatie (achterlopend) | Van 24% naar 28% | Toeslag voor spoed en engineering |
| Financieel | Spreiding | Omzetaandeel drie grootste klanten (achterlopend) | Onder 45% | Accountplan voor tien nieuwe machinebouwers |
| Klant | Betrouwbaar leveren | Orders op de afgesproken dag en compleet | 95% | Wekelijkse leverprognose aan klanten |
| Klant | Meedenken | Aandeel orders met eigen engineering | 30% | Vaste engineer per sleutelklant |
| Processen | Doorlooptijd | Weken van order tot verzending (vooroplopend) | Van 4 naar 2,5 | Productiecellen per productfamilie |
| Processen | Eerste keer goed | Uren herwerk in % van productie-uren | Onder 2% | Eerste-stukcontrole bij elke serie |
| Leren en groeien | Inzetbaarheid | Operators die drie bewerkingen beheersen (vooroplopend) | 60% | Opleidingsmatrix en interne leermeesters |
| Leren en groeien | Zicht op orders | Orders met actuele status in de planning | 100% | Machinedata koppelen aan de planning |
Fictief voorbeeld van Firmfocus. De normen gelden voor over twee jaar.
De financiële indicatoren laten pas over een jaar zien of de koers werkt; de opleidingsmatrix kan de directie volgende maand al bijhouden. Onderbouw de financiële normen door te benchmarken met vergelijkbare bedrijven, bijvoorbeeld in de winst- en kostenbenchmark.
Kritiek: logisch is nog niet causaal
Een fundamentele kritiek verscheen in 2000 in Management Accounting Research. Nørreklit onderzocht of er werkelijk oorzaak en gevolg bestaat tussen de vier perspectieven en kwam tot drie bezwaren.
- Logisch, niet causaal: de relatie tussen de perspectieven is een logische redenering. Tevreden klanten leveren niet vanzelf goede financiële resultaten op.
- Geen tijdsdimensie: de scorecard meet oorzaak en gevolg op hetzelfde moment, zonder rekening te houden met de vertraging ertussen.
- Top-down: het model is hiërarchisch en schept vooral betrokkenheid die van buitenaf is opgelegd, niet van binnenuit.
Kaplan haalt zelf een vierde bezwaar aan, dat Jensen in 2001 formuleerde: een scorecard geeft geen eindscore. Kaplan erkent dat beloning niet op een ongewogen lijst indicatoren kan, maar ziet beloning als één onderdeel van het systeem.
Wat u ermee doet: behandel de pijlen als hypothesen en kijk na een jaar of de drijvers de uitkomsten echt voorspelden. Leg vast hoeveel tijd een effect nodig heeft. Laat teams hun eigen indicatoren voorstellen.
Zo bouwt u een Balanced Scorecard
- 01
Begin bij de gekozen strategie
De scorecard meet een strategie, hij maakt er geen. Vertrek vanuit de keuzes in uw strategisch plan.
- 02
Teken de strategiekaart
Twee of drie doelen per perspectief, met de verbanden ertussen. Een doel dat nergens aan bijdraagt, hoort er niet op.
- 03
Kies per doel een indicator
Een mix van vooroplopend en achterlopend, elk met een vaste definitie, bron en eigenaar.
- 04
Stel normen en geef initiatieven budget
Een initiatief zonder geld of mensen is een wens. In een McKinsey-onderzoek onder ruim 1.600 Amerikaanse bedrijven tussen 1990 en 2005 kreeg een derde van de onderdelen in een jaar vrijwel hetzelfde kapitaal als het jaar ervoor (bron: Hall, Lovallo en Musters, maart 2012).
- 05
Vertaal naar afdelingen
Laat elke afdeling aangeven aan welke doelen zij bijdraagt, met indicatoren die ze zelf voorstelt.
- 06
Bespreek, bestudeer en stel bij
Maandelijks de indicatoren, elk kwartaal de initiatieven, jaarlijks de kaart. Deming legde de nadruk op Plan-Do-Study-Act, niet op Plan-Do-Check-Act: het gaat om bestuderen wat er gebeurde.
Hoe u eigenaarschap en ritme organiseert, leest u bij strategie-implementatie. Andere methoden staan in de pijler uitvoering en sturing.
Balanced Scorecard, OGSM en OKR
| Methode | Kernvraag | Sterk in |
|---|---|---|
| Balanced Scorecard | Werkt de strategie, gemeten in vier perspectieven? | De samenhang tussen drijvers en resultaten zichtbaar maken |
| OGSM | Wat willen we bereiken, met welke strategieën en acties? | Het jaarplan op één pagina, van ambitie tot meetpunten |
| OKR | Waar richten we ons de komende periode op? | Focus en ambitie in teams, vaak per kwartaal |
OGSM staat voor objective, goals, strategies en measures: de ambitie, de meetbare doelen, de strategieën en de meetpunten en acties per strategie. Bij OKR horen objectives die Google omschrijft als ambitieus en een beetje ongemakkelijk, met meetbare key results. Een werkbare combinatie is OGSM als plan, de scorecard als meetsysteem en OKR's voor de focus van teams. Laat ze dan wel dezelfde doelen delen, anders werkt iedereen in drie systemen langs elkaar heen.
MKB en grootbedrijf
MKB
Eén scorecard op één pagina met acht tot twaalf indicatoren is genoeg, gevuld met wat boekhouding, planning en klantsysteem al opleveren. Het knelpunt zit vaak in leren en groeien: één vertrekkende sleutelkracht raakt de hele keten. Een starter die nog zoekt naar een werkend verdienmodel, heeft meer aan kortere cycli zoals OKR's.
Grote organisaties
Maak een kaart voor de groep en een per business unit die daarop aansluit. Het risico is een scorecard met tientallen indicatoren waarin de strategie verdwijnt. De koppeling met budget en beloning is het lastigste deel: leg de weging vooraf vast en laat business units hun eigen drijvers kiezen binnen de doelen van de groep.
Wat zijn de vier perspectieven van de Balanced Scorecard?
Is de Balanced Scorecard geschikt voor een klein bedrijf?
Wat is het verschil tussen de Balanced Scorecard en OKR?
Bronnen
- Kaplan en Norton: The Balanced Scorecard, Measures that Drive Performance, Harvard Business Review (januari 1992, herpublicatie juli 2005)
- Kaplan en Norton: Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System, Harvard Business Review (1996, herpublicatie juli 2007)
- Kaplan en Norton: Having Trouble with Your Strategy? Then Map It, Harvard Business Review (september 2000)
- Kaplan: Conceptual Foundations of the Balanced Scorecard, Harvard Business School Working Paper (2010)
- Nørreklit: The balance on the balanced scorecard, Management Accounting Research (2000)
- Hall, Lovallo en Musters: How to put your money where your strategy is, McKinsey Quarterly (maart 2012)