Balanced Scorecard: strategie vertalen in doelen, indicatoren en een strategiekaart

Hoe de Balanced Scorecard van Kaplan en Norton financiële doelen verbindt met klanten, processen en mensen, met strategiekaart, kritiek en een uitgewerkte scorecard.

In dit onderwerp: Uitvoering en sturing 8

Sturen op wat de winst van morgen maakt

De Balanced Scorecard van Kaplan en Norton verbindt de financiële doelen met wat klanten, processen en mensen nu moeten leveren. Met de strategiekaart, de belangrijkste kritiek, een uitgewerkte scorecard en een stappenplan.

In maart ziet de directie van een productiebedrijf dat de marge over het vierde kwartaal is gezakt. De oorzaak ligt maanden terug: de levertijden liepen op, klanten bestelden hun spoedwerk elders en de werkplaats draaide steeds vaker kleine series die niets opleverden. Het maandrapport zei daar niets over. Daarin stonden omzet, marge en liquiditeit: cijfers die laten zien hoe het ging, niet hoe het gaat worden.

Robert Kaplan en David Norton openden hun artikel in Harvard Business Review in 1992 met de stelling dat wat u meet, bepaalt wat u krijgt. Hun antwoord was de Balanced Scorecard: een prestatiemeetsysteem dat het topmanagement snel en toch volledig zicht geeft op het bedrijf. De financiële cijfers blijven staan, aangevuld met maatstaven voor de activiteiten die de financiële resultaten van later aandrijven.

Van meetinstrument naar managementsysteem

Het model groeide in drie stappen; wie alleen het artikel uit 1992 kent, mist het meeste.

JaarPublicatieKern
1992The Balanced Scorecard: Measures that Drive Performance, Harvard Business ReviewVier perspectieven met elk een eigen vraag.
1996Boek The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action, plus een HBR-artikelDe scorecard vertaalt missie en strategie in een samenhangende set prestatiematen en wordt een manier van sturen.
2000Having Trouble with Your Strategy? Then Map It, Harvard Business ReviewDe strategiekaart: doelen per perspectief en de verbanden ertussen.

In het artikel uit 1996 beschrijven Kaplan en Norton vier managementprocessen rond de scorecard:

  • De visie vertalen: de directie bouwt consensus over wat de strategie in concrete doelen betekent.
  • Communiceren en koppelen: de strategie op alle niveaus uitleggen en verbinden met doelen van afdelingen.
  • Bedrijfsplanning: bedrijfsplannen en financiële plannen sluiten op elkaar aan.
  • Feedback en leren: toetsen of de strategie werkt en bijsturen, wat Kaplan en Norton strategisch leren noemen.

Volgens de productbeschrijving van HBR was de scorecard nooit bedoeld als vervanging van financiële maatstaven, maar als aanvulling.

Vier perspectieven, vier vragen

In het oorspronkelijke artikel hoort bij elk perspectief één vraag. Wat in 1992 innovatie en leren heette, heet in het latere werk leren en groeien.

Financieel

Hoe komen wij over bij onze aandeelhouders? In het MKB: wat levert het bedrijf de eigenaar en de financier op? Denk aan marge, rendement en kasstroom.

Klant

Hoe zien klanten ons? Denk aan leverbetrouwbaarheid, klantbehoud en het aandeel in de gekozen doelgroep.

Interne processen

Waarin moeten wij uitblinken? Alleen de processen die de klantbelofte waarmaken, zoals doorlooptijd en kwaliteit.

Leren en groeien

Kunnen wij blijven verbeteren en waarde creëren? Denk aan vaardigheden, sleutelfuncties en informatiesystemen.

Kaplan blikte later terug op de opzet: de financiële maatstaven zijn de uiteindelijke uitkomst, de andere drie perspectieven de drijvers van waarde op lange termijn. Een scorecard met vier gelijkwaardige kolommen cijfers heeft dat punt gemist.

Oorzaak en gevolg: vooroplopend en achterlopend

De perspectieven vormen een keten van veronderstellingen. Als operators breder inzetbaar zijn, wordt de doorlooptijd korter. Dan levert het bedrijf betrouwbaarder, hoeft het minder korting te geven en verdient het meer per order. Elke schakel is een hypothese die u kunt toetsen.

Een goede scorecard bevat volgens Kaplan en Norton daarom een mix van uitkomstmaten, de achterlopende (lagging) indicatoren, en prestatiedrijvers, de vooroplopende (leading) indicatoren. Een uitkomst zonder drijver laat niet zien hoe het resultaat tot stand moet komen en geeft geen vroeg signaal. Een drijver zonder uitkomst laat niet zien of de verbetering ooit geld oplevert.

Het hangt af van de plek in de keten

Leverbetrouwbaarheid is een uitkomst voor de werkplaats, maar een drijver van de marge. Leg bij elke indicator vast welk doel hij moet voorspellen. Meer over het kiezen van indicatoren leest u bij KPI's en dashboard.

De strategiekaart

Met de strategiekaart (strategy map) beschrijft een organisatie in heldere taal haar doelen, initiatieven, doelmarkten, prestatiematen en de verbanden daartussen. De vier lagen komen overeen met de vier perspectieven; Kaplan en Norton illustreerden dat met de Noord-Amerikaanse marketing- en raffinagedivisie van Mobil. De kaart komt vóór de scorecard. Wie eerst indicatoren kiest, begint bij de cijfers die toevallig in het systeem staan.

Voorbeeld: een productiebedrijf met 120 medewerkers

Een toeleverancier van plaat- en laswerk aan machinebouwers concurreerde jarenlang op prijs voor grote series. De directie kiest een andere koers: partner worden voor kleine en middelgrote series, met korte levertijden en eigen engineering. De strategiekaart in woorden:

PerspectiefDoelenWaarom
FinancieelHogere marge per order; minder afhankelijk van de grootste klantenWie betrouwbaar levert en meedenkt, hoeft niet op prijs te concurreren.
KlantBetrouwbaar leveren; meedenken over het ontwerpKlanten merken het verschil in de processen.
ProcessenKortere doorlooptijd; engineering vroeg in het traject; eerste keer goedDit kan alleen met de vermogens uit de laag eronder.
Leren en groeienBreed inzetbare operators; actueel zicht op orders; een eigen engineeringteamHet fundament van de keten.

Fictief voorbeeld van Firmfocus. Elk doel draagt bij aan een of meer doelen in de laag erboven.

Uitgewerkte scorecard

Bij elk doel horen een indicator, een norm en een initiatief. Houd het waar mogelijk bij één indicator per doel.

PerspectiefDoelIndicatorNormInitiatief
FinancieelHogere margeBrutomarge na nacalculatie (achterlopend)Van 24% naar 28%Toeslag voor spoed en engineering
FinancieelSpreidingOmzetaandeel drie grootste klanten (achterlopend)Onder 45%Accountplan voor tien nieuwe machinebouwers
KlantBetrouwbaar leverenOrders op de afgesproken dag en compleet95%Wekelijkse leverprognose aan klanten
KlantMeedenkenAandeel orders met eigen engineering30%Vaste engineer per sleutelklant
ProcessenDoorlooptijdWeken van order tot verzending (vooroplopend)Van 4 naar 2,5Productiecellen per productfamilie
ProcessenEerste keer goedUren herwerk in % van productie-urenOnder 2%Eerste-stukcontrole bij elke serie
Leren en groeienInzetbaarheidOperators die drie bewerkingen beheersen (vooroplopend)60%Opleidingsmatrix en interne leermeesters
Leren en groeienZicht op ordersOrders met actuele status in de planning100%Machinedata koppelen aan de planning

Fictief voorbeeld van Firmfocus. De normen gelden voor over twee jaar.

De financiële indicatoren laten pas over een jaar zien of de koers werkt; de opleidingsmatrix kan de directie volgende maand al bijhouden. Onderbouw de financiële normen door te benchmarken met vergelijkbare bedrijven, bijvoorbeeld in de winst- en kostenbenchmark.

Kritiek: logisch is nog niet causaal

Een fundamentele kritiek verscheen in 2000 in Management Accounting Research. Nørreklit onderzocht of er werkelijk oorzaak en gevolg bestaat tussen de vier perspectieven en kwam tot drie bezwaren.

  • Logisch, niet causaal: de relatie tussen de perspectieven is een logische redenering. Tevreden klanten leveren niet vanzelf goede financiële resultaten op.
  • Geen tijdsdimensie: de scorecard meet oorzaak en gevolg op hetzelfde moment, zonder rekening te houden met de vertraging ertussen.
  • Top-down: het model is hiërarchisch en schept vooral betrokkenheid die van buitenaf is opgelegd, niet van binnenuit.

Kaplan haalt zelf een vierde bezwaar aan, dat Jensen in 2001 formuleerde: een scorecard geeft geen eindscore. Kaplan erkent dat beloning niet op een ongewogen lijst indicatoren kan, maar ziet beloning als één onderdeel van het systeem.

Wat u ermee doet: behandel de pijlen als hypothesen en kijk na een jaar of de drijvers de uitkomsten echt voorspelden. Leg vast hoeveel tijd een effect nodig heeft. Laat teams hun eigen indicatoren voorstellen.

Zo bouwt u een Balanced Scorecard

  1. 01

    Begin bij de gekozen strategie

    De scorecard meet een strategie, hij maakt er geen. Vertrek vanuit de keuzes in uw strategisch plan.

  2. 02

    Teken de strategiekaart

    Twee of drie doelen per perspectief, met de verbanden ertussen. Een doel dat nergens aan bijdraagt, hoort er niet op.

  3. 03

    Kies per doel een indicator

    Een mix van vooroplopend en achterlopend, elk met een vaste definitie, bron en eigenaar.

  4. 04

    Stel normen en geef initiatieven budget

    Een initiatief zonder geld of mensen is een wens. In een McKinsey-onderzoek onder ruim 1.600 Amerikaanse bedrijven tussen 1990 en 2005 kreeg een derde van de onderdelen in een jaar vrijwel hetzelfde kapitaal als het jaar ervoor (bron: Hall, Lovallo en Musters, maart 2012).

  5. 05

    Vertaal naar afdelingen

    Laat elke afdeling aangeven aan welke doelen zij bijdraagt, met indicatoren die ze zelf voorstelt.

  6. 06

    Bespreek, bestudeer en stel bij

    Maandelijks de indicatoren, elk kwartaal de initiatieven, jaarlijks de kaart. Deming legde de nadruk op Plan-Do-Study-Act, niet op Plan-Do-Check-Act: het gaat om bestuderen wat er gebeurde.

Hoe u eigenaarschap en ritme organiseert, leest u bij strategie-implementatie. Andere methoden staan in de pijler uitvoering en sturing.

Balanced Scorecard, OGSM en OKR

MethodeKernvraagSterk in
Balanced ScorecardWerkt de strategie, gemeten in vier perspectieven?De samenhang tussen drijvers en resultaten zichtbaar maken
OGSMWat willen we bereiken, met welke strategieën en acties?Het jaarplan op één pagina, van ambitie tot meetpunten
OKRWaar richten we ons de komende periode op?Focus en ambitie in teams, vaak per kwartaal

OGSM staat voor objective, goals, strategies en measures: de ambitie, de meetbare doelen, de strategieën en de meetpunten en acties per strategie. Bij OKR horen objectives die Google omschrijft als ambitieus en een beetje ongemakkelijk, met meetbare key results. Een werkbare combinatie is OGSM als plan, de scorecard als meetsysteem en OKR's voor de focus van teams. Laat ze dan wel dezelfde doelen delen, anders werkt iedereen in drie systemen langs elkaar heen.

MKB en grootbedrijf

MKB

Eén scorecard op één pagina met acht tot twaalf indicatoren is genoeg, gevuld met wat boekhouding, planning en klantsysteem al opleveren. Het knelpunt zit vaak in leren en groeien: één vertrekkende sleutelkracht raakt de hele keten. Een starter die nog zoekt naar een werkend verdienmodel, heeft meer aan kortere cycli zoals OKR's.

Grote organisaties

Maak een kaart voor de groep en een per business unit die daarop aansluit. Het risico is een scorecard met tientallen indicatoren waarin de strategie verdwijnt. De koppeling met budget en beloning is het lastigste deel: leg de weging vooraf vast en laat business units hun eigen drijvers kiezen binnen de doelen van de groep.

Wat zijn de vier perspectieven van de Balanced Scorecard?
Financieel, klant, interne processen en leren en groeien. Kaplan en Norton koppelden aan elk perspectief een vraag, zoals "hoe zien klanten ons?" en "waarin moeten wij uitblinken?" De financiële maatstaven zijn de uiteindelijke uitkomst, de andere drie de drijvers daarvan.
Is de Balanced Scorecard geschikt voor een klein bedrijf?
Ja, in een lichte vorm: een handvol doelen met per doel één indicator, maandelijks besproken. Het model kijkt ook naar mensen en processen, waar de problemen van later beginnen.
Wat is het verschil tussen de Balanced Scorecard en OKR?
De Balanced Scorecard meet doorlopend of de strategie werkt, met een vaste set indicatoren. OKR's leggen voor een korte periode een paar ambitieuze doelen met meetbare resultaten vast. Ze vullen elkaar aan als ze dezelfde strategische doelen volgen.
Business Planner

Leg uw strategie en doelen vast voordat u gaat meten