Geopolitiek en ketenrisico: afhankelijkheden vinden en gericht weerbaar maken

Bijna elk importerend bedrijf haalt wel iets uit één land. Het CPB bekeek de combinaties van bedrijf en importproduct in 2023: bij 96% was de import sterk geconcentreerd (bron: CPB, september 2026). Maar bij slechts 3,0% was het product nergens anders te krijgen, en bij 0,7% was er sprake van langdurige afhankelijkheid (bron: CPB, september 2026).

Voor de economie als geheel is dat geruststellend. Voor het bedrijf dat in die kleine groep valt, is het allesbepalend. Ketenrisico draait dus om onderscheid: welke leveranciers, landen en klanten zijn geconcentreerd én moeilijk te vervangen? Die paar schakels verdienen de aandacht van de directie. De rest is gewoon goed inkopen.

Wat de handelsafspraak met de VS regelt

Op 21 augustus 2025 legden de EU en de VS hun politieke akkoord van juli vast in een gezamenlijke verklaring (bron: Europese Commissie, augustus 2025). De kern: de VS heffen op de meeste Europese goederen het hoogste van het MFN-tarief (het standaardtarief voor landen zonder handelsakkoord) of 15% inclusief dat MFN-tarief (bron: Europese Commissie, augustus 2025). Ligt het gewone tarief voor uw product lager, dan komt de heffing in totaal op 15%; ligt het hoger, dan blijft het hogere tarief staan (bron: Europese Commissie, augustus 2025).

Samenvatting van de gezamenlijke verklaring van 21 augustus 2025 (bron: Europese Commissie, augustus 2025). Een tariefquotum is een hoeveelheid die tegen een lager tarief mag worden ingevoerd.

Wat dit jaar is bevestigd, en wat niet

De EU zegde toe de invoerrechten op alle Amerikaanse industriële goederen af te schaffen, en dat is gebeurd: Verordening (EU) 2026/1455 van 25 juni 2026 schafte per 1 juli 2026 de invoerrechten op Amerikaanse industriële goederen af, met volgens EUR-Lex als einddatum 31 december 2029 (bron: EUR-Lex, juni 2026). Op 31 juli 2026 verlengde de Commissie de opschorting van de Europese tegenmaatregelen tegen de VS zonder einddatum, met de opmerking dat ze verwacht dat de VS hun toezeggingen volledig nakomen (bron: Europese Commissie, juli 2026).

Onzeker is hoe de Amerikaanse kant er nu voor staat. De publicaties van de Commissie zeggen niet welke heffingen de VS in de praktijk toepassen, en de ramingen van het CPB rekenen het effect van het tarief op Nederland niet apart door. Wel noemde het CPB in augustus importheffingen van de regering-Trump als neerwaarts risico voor de groei, en zag het dat handel is verlegd en nieuwe deals zijn gesloten.

Hoe geopolitiek in uw cijfers terechtkomt

Een conflict ver weg komt meestal binnen via prijzen, rente en de stemming bij klanten. DNB becijferde dat de inflatie in de eurozone na een geopolitieke schok gemiddeld 0,3 procentpunt stijgt over twintig maanden, terwijl de industriële productie daalt (bron: DNB, september 2026). Hoe groter de onzekerheid nu, hoe groter volgens DNB de kans op hogere inflatie later.

Na het uitbreken van de oorlog in Iran en de sluiting van de Straat van Hormuz rekent het CPB voor 2026 met een olieprijs van 88,0 dollar per vat, tegen 67,4 dollar in 2025 (bron: CPB, augustus 2026). In september was de inflatie 3,4%, vooral door motorbrandstoffen, die 27,2% duurder waren dan een jaar eerder (bron: CBS, oktober 2026). In de septemberraming noemt het CPB aanhoudend geweld in het Midden-Oosten en Oekraïne, hogere energieprijzen en politieke onzekerheid door een minderheidskabinet als grootste risico's.

Ondernemers merken het. Aan het begin van het tweede kwartaal zakte het ondernemersvertrouwen door de geopolitieke spanningen naar -14,8 (bron: KVK, mei 2026), om aan het begin van het derde kwartaal te herstellen naar -5,3 (bron: CBS, augustus 2026). Ruim drie kwart van de ondernemers met meer dan vijf werkzame personen ervoer meer onzekerheid; van hen bouwde 23% financiële buffers op en verminderde 22% investeringen of stelde ze uit (bron: CBS, augustus 2026).

Kritieke grondstoffen: de Europese meetlat

De Critical Raw Materials Act, Verordening (EU) 2024/1252 van 11 april 2024, stelt als richtpunten voor 2030 dat minstens 10% van het jaarlijkse Europese verbruik uit eigen winning komt, 40% uit eigen verwerking en 25% uit recycling, en maximaal 65% uit één derde land (bron: Europese Commissie, april 2024). Gebruik die laatste grens als spiegel voor uw eigen belangrijkste inkoop. Hoe ver de werkelijkheid ervan af kan liggen, toont één cijfer: China levert 100% van het Europese aanbod van zware zeldzame aardmetalen (bron: Europese Commissie, 2023).

Volgens ABN AMRO staan de handelsbetrekkingen tussen de EU en China op een kritiek punt, en voerde China per 1 oktober 2026 opnieuw exportbeperkingen in voor geraffineerde olieproducten (bron: ABN AMRO, oktober 2026).

Ketenrisico in kaart in vijf stappen

1. 01

   Begin bij de marge

   Welke producten, klanten en markten leveren het grootste deel van uw brutomarge? Begin daar, niet bij een inkooplijst met duizenden regels.

2. 02

   Volg de keten voorbij de eerste schakel

   Noteer per kritiek product de leverancier, het land van herkomst, de transportroute en de grondstoffen. Vraag leveranciers waar hun kritieke onderdelen vandaan komen. Neem ook de afzet mee: welk deel van de omzet hangt aan één land of afnemer? En vergeet de digitale schakels niet, zoals één software- of AI-aanbieder.

3. 03

   Scheid concentratie van vervangbaarheid

   Komt het uit één land of van één leverancier, en kunt u binnen redelijke tijd overstappen? Schat hoe lang u zonder kunt: uw voorraad plus de tijd die een alternatief nodig heeft. De macht van leveranciers is ook een kracht in het vijfkrachtenmodel.

4. 04

   Speel scenario's door

   Reken een paar schokken door op omzet en marge, zoals een hoger Amerikaans tarief, een Chinese exportbeperking of een langdurig hoge gasprijs. De methode staat bij scenarioplanning.

5. 05

   Kies per schakel een maatregel en een eigenaar

   Accepteren, bufferen, een alternatief opbouwen, het contract aanpassen of anders ontwerpen, en bespreek de lijst elk kwartaal.

Uitgewerkt voorbeeld: een pompenfabrikant met Amerikaanse klanten

Een fabrikant van industriële pompen met honderdtwintig medewerkers verkoopt een kwart van zijn omzet via een distributeur in de VS. De directie zet de vijf schakels met de meeste invloed op de marge op een rij. Impact: de schade als de schakel een half jaar uitvalt.

Fictief voorbeeld van Firmfocus.

Drie schakels scoren hoog, maar ze vragen elk iets anders. De magneten zijn geconcentreerd én op korte termijn niet te vervangen: precies de kleine groep uit het CPB-onderzoek. Daar betaalt de directie voor weerbaarheid, want voorraad en een tweede motortype kosten minder dan een half jaar stilstand. Bij het plaatstaal kiest ze voor efficiëntie. En de Amerikaanse afzet is een klantrisico, af te dekken met een contractafspraak en spreiding over markten.

Maatregelen: van buffer tot prijsclausule

• Buffervoorraad: alleen voor schakels die geconcentreerd en moeilijk vervangbaar zijn, voor ongeveer de tijd die een alternatief nodig heeft. Bespreek het werkkapitaal met uw financier.
• Tweede leverancier: keuren kost tijd, met proefseries en certificering. Begin voordat het nodig is en gun de tweede een klein deel van het volume.
• Ontwerp: een product dat werkt met onderdelen van meer dan één fabrikant, maakt u minder afhankelijk dan welke voorraad ook.
• Prijsclausules: koppel prijzen in langlopende contracten aan een index voor grondstoffen of energie en leg vast wie nieuwe invoerheffingen draagt. De leveringsvoorwaarden (de Incoterms) bepalen wie de invoerrechten betaalt.

Efficiëntie of weerbaarheid: een afweging per schakel

Weinig voorraad en één goedkope leverancier geven de laagste kosten zolang alles werkt, en de grootste schade als één schakel uitvalt. Zie weerbaarheid daarom als een verzekeringspremie: u levert elk jaar wat marge in om een grote klap te voorkomen. Betaal die premie alleen waar een schakel geconcentreerd is, moeilijk te vervangen en de schade groot; kies voor de rest efficiëntie en regel het risico in contracten. Zet de kosten zichtbaar in de begroting, anders sneuvelen ze bij de eerste kostenronde.

MKB en grootbedrijf

Geopolitiek hoort in de DESTEP-analyse en de externe analyse. De energiekant staat bij energie en netcongestie. Een koper weegt afhankelijkheid van één klant of leverancier mee in de prijs, zie bedrijfsopvolging en exit. Meer thema's staan in de pijler strategische thema's.